Nguồn: Liên đoàn Thế giới các Hiệp hội Y học Cổ truyền Trung Quốc (World Federation of Chinese Medicine Societies)

Tóm tắt: Hoàng Đế Nội Kinh có câu: "Hư tà tặc phong, tị chi hữu thời" (Gió độc tà khí, cần tránh đúng lúc). Nhắc đến "trúng phong" (đột quỵ), người ta thường liên tưởng đến "gió", nhưng cái "gió" gây bệnh này rốt cuộc bắt nguồn từ đâu? Ngoại phong và Nội phong khác nhau như thế nào? Làm thế nào để phòng ngừa khoa học? Tác giả (dựa trên 62 năm kinh nghiệm lâm sàng) sẽ dùng "gió" làm chìa khóa, giải mã phương pháp phòng chống, điều trị và dưỡng sinh đột quỵ cho người trung niên và cao tuổi qua năm khía cạnh.

1. "Gió" Trong Trúng Phong Không Chỉ Là Gió Tự Nhiên

Cái "gió" mà Đông y nhắc đến trong bệnh trúng phong không đơn thuần là gió trong tự nhiên, mà được chia thành "Ngoại phong" và "Nội phong".

* Gió tự nhiên vốn là sự lưu chuyển bình thường của khí trời đất, duy trì nhịp điệu xuân sinh, hạ trưởng, thu liễm, đông tàng. Nhưng khi cường độ hoặc thời tiết của gió trở nên bất thường, hoặc khi chính khí (sức đề kháng) của cơ thể không đủ, gió sẽ hóa thành "hư tà tặc phong" (tà khí độc hại) và trở thành yếu tố gây bệnh.

* Ngoại phong:

* Là tà khí từ bên ngoài xâm nhập cơ thể, bao gồm gió tự nhiên, gió nhân tạo (quạt, điều hòa), và cả tà khí ẩn nấp do sự thay đổi nhiệt độ đột ngột.

* Sự gây bệnh của ngoại phong liên quan mật thiết đến thể chất: Người khỏe mạnh chính khí đầy đủ, phong tà khó làm tổn thương đơn độc; nhưng người trung niên và cao tuổi khí huyết suy giảm, vệ khí không vững, dễ bị phong tà xâm nhập.

* Nếu phong tà kết hợp với hàn, nhiệt, thấp, lực gây bệnh càng mạnh. Mùa đông gió lạnh hoành hành dễ làm co mạch máu, dễ gây đột quỵ; mùa hè gió nhiệt kèm thấp hoặc việc tham lạnh thổi gió cũng có thể dẫn đến khí huyết vận hành không thông, gây ra tai biến mạch máu não.

* Nội phong:

* Bắt nguồn từ sự rối loạn chức năng của tạng phủ bên trong cơ thể, không liên quan trực tiếp đến gió tự nhiên, nhưng thường là "ngòi nổ" gây bệnh trúng phong.

* Người trung niên và cao tuổi chức năng tạng phủ suy giảm, đặc biệt dễ sinh ra nội phong do Can thận âm hư, Can dương thượng kháng (Can dương quá thịnh), tạo tiền ẩn cho đột quỵ.

2. Vì Sao Phong Tà Được Gọi Là "Đứng Đầu Các Loại Bệnh" (Bách Bệnh Chi Trưởng)?

* Tính chất "thiện hành số biến" (di chuyển nhanh chóng và thay đổi liên tục): Vị trí gây bệnh thường không cố định, ví dụ như chứng phong thấp tí thống (đau khớp do phong thấp) có thể thấy đau di chuyển.

* Dễ kiêm kẹp các tà khí khác: Hàn, nhiệt, thấp thường dựa vào phong tà để xâm nhập cơ thể, tạo thành các thể bệnh như phong hàn, phong nhiệt, phong thấp.

* Phạm vi gây bệnh rộng: Ngoài trúng phong, phong tà còn có thể gây ra nổi mề đay, liệt mặt, đau đầu và các bệnh dị ứng đường hô hấp (đặc biệt vào mùa xuân khi phong tà kèm theo phấn hoa, bụi bẩn).

* Đối tượng dễ bị phong tà tấn công: Người trung niên, cao tuổi, người thể trạng yếu và người có bệnh nền. Đối với người có nguy cơ cao bị tai biến mạch máu não, phong hàn mùa đông là mối đe dọa đặc biệt, vì hàn tà co rút dễ gây co thắt mạch máu, huyết áp dao động.

* Phân biệt mức độ nặng của trúng phong:

* Phong trúng kinh lạc: Bệnh nhẹ hơn, thường biểu hiện bằng tê bì tứ chi, méo miệng, nói ngọng, không có rối loạn ý thức.

* Phong trúng tạng phủ: Bệnh nguy kịch, thường kèm theo đột ngột hôn mê, mất ý thức.

* Nếu Phong trúng kinh lạc không được điều trị kịp thời, tà khí có thể vào sâu tạng phủ, làm bệnh nặng hơn.

* Hai thể bệnh nguy hiểm trong giai đoạn cấp tính của trúng phong:

* Bế chứng (Thể Bế): Biểu hiện hôn mê, nghiến chặt răng, hai tay nắm chặt (thuộc Thực chứng).

* Thoát chứng (Thể Thoát): Biểu hiện hôn mê, mắt nhắm miệng há, tứ chi lạnh toát (thuộc Hư chứng).

Chính vì trúng phong thường liên quan đến rối loạn ý thức, nguyên tắc điều trị quan trọng trong giai đoạn cấp tính là "khai khiếu" (mở khiếu), nhằm làm tỉnh thần, giành thời gian cho các bước điều trị tiếp theo.

3. Nội Phong Là "Sát Thủ Vô Hình" Do Rối Loạn Tạng Phủ

Sự hình thành nội phong chủ yếu liên quan đến rối loạn chức năng của các tạng Can, Thận, Tỳ.

* Đông y cho rằng Can thuộc Mộc, chủ về phong, nên "các chứng run rẩy, hoa mắt chóng mặt đều thuộc về Can"

* Các thể nội phong thường liên quan mật thiết đến Can, như: Can dương hóa phong, nhiệt cực sinh phong, phong hỏa thượng viêm, phong đàm thượng nhiễu, âm hư động phong, huyết hư sinh phong.

* Ngoài trúng phong, các bệnh như chóng mặt do tăng huyết áp (Can dương hóa phong), kinh phong ở trẻ em (Nhiệt cực sinh phong), đau đầu mặt (Phong hỏa thượng viêm), run rẩy trong bệnh Parkinson (Âm hư động phong) đều liên quan đến nội phong.

* Can dương hóa phong là loại nội phong phổ biến nhất trong trúng phong. Người trung niên và cao tuổi thường bị Can thận âm hư, âm không chế được dương, Can dương quá thịnh hóa thành phong, phong dương nhiễu loạn thanh khiếu thì phát sinh trúng phong. Bệnh nhân thường kèm theo các biểu hiện như choáng váng, nặng đầu, mặt đỏ mắt đỏ, cáu gắt, dễ nổi nóng.

* Phân biệt các thể nội phong qua triệu chứng:

* Nhiệt cực sinh phong: Kèm theo sốt cao, co giật.

* Âm hư động phong: Thường thấy tay chân run rẩy, triều nhiệt (nóng hừng hực), đổ mồ hôi trộm.

* Huyết hư sinh phong: Có biểu hiện sắc mặt nhợt nhạt, tay chân tê bì.

4. "Gió" Làm Rối Loạn Não Lạc Gây Rối Loạn Vận Động Chi Thể

Y học hiện đại cho rằng đột quỵ là tai biến mạch máu não, thường dẫn đến rối loạn chức năng vận động chi thể.

* Đông y dựa trên lý luận "não là phủ của nguyên thần" và "não lạc liên thông tạng phủ tứ chi" (mạng lưới kinh lạc của não kết nối với tạng phủ và chi thể), cho rằng não chủ về thần chí và vận động chi thể, được nuôi dưỡng bởi khí huyết của tạng phủ.

* Khi ngoại phong xâm nhập hoặc nội phong quấy động, phong tà dễ nhiễu loạn lên não khiếu, dẫn đến khí huyết vận hành không thông.

* Não khiếu không thông: Thần chí hôn mê.

* Kinh lạc đầu mặt bị phong tà làm tắc nghẽn: Khí huyết không thông đến chi thể, gây liệt, tê bì, vận động khó khăn.

* Phong trúng kinh lạc: Phong tà làm tắc nghẽn kinh lạc khuôn mặt, khí huyết không thông gây méo miệng.

* Nội phong nhiễu động não lạc: Máu tràn ra ngoài mạch tạo thành huyết ứ, chèn ép tổ chức não, cũng gây rối loạn chức năng chi thể.

* Điều trị Đông y thường thông qua các phương pháp bình can tức phong (làm dịu Can và dập tắt phong), hoạt huyết hóa ứ (lưu thông máu và tan huyết ứ), hóa đàm thông lạc (trừ đàm và thông kinh lạc) để phục hồi sự vận hành khí huyết của kinh lạc não, cải thiện chức năng chi thể.

5. Phòng Chống Đột Quỵ Cần Kết Hợp Phòng Và Trị

So sánh tiên lượng (dự đoán kết quả):

* Ngoại phong: Gây bệnh do chính khí của bệnh nhân không đủ, phong tà xâm nhập kinh lạc. Nếu được điều trị kịp thời và chính khí phục hồi, tiên lượng tương đối tốt. Nhưng nếu phong tà kèm hàn hoặc nhiệt, hoặc thể chất bệnh nhân quá suy yếu, bệnh có thể kéo dài hoặc nặng thêm.

* Nội phong: Gây bệnh do rối loạn chức năng tạng phủ lâu ngày, như Can dương hóa phong, âm hư động phong. Tỷ lệ mắc bệnh cao và bệnh tình nặng hơn. Nếu đột ngột phát sinh phong trúng tạng phủ, xuất hiện bế chứng hoặc thoát chứng, tiên lượng tương đối kém.

Phòng ngừa trúng phong cần đồng thời chống ngoại phong và điều hòa nội phong:

* Phòng chống ngoại phong (Tị chi hữu thời): Thay đổi quần áo theo mùa, giảm thiểu ra ngoài khi gió lớn, trời lạnh, tránh ngồi điều hòa, quạt lâu.

* Điều hòa nội phong: Giữ cân bằng chức năng tạng phủ, ví dụ như tích cực kiểm soát huyết áp, tránh cáu gắt nóng nảy, ăn uống thanh đạm (kiêng dầu mỡ), tập luyện các bài tập ôn hòa như Thái cực quyền, Bát đoạn cẩm để điều hòa khí huyết.

Người trung niên và cao tuổi nên kiểm tra sức khỏe định kỳ, theo dõi đường huyết, mỡ máu, huyết áp. Một khi xuất hiện các triệu chứng khó chịu như chóng mặt, tê bì chi thể, nói ngọng, cần đi khám kịp thời để giảm thiểu nguy cơ đột quỵ hiệu quả.

Tóm lại: Cái "gió" trong trúng phong có thể bắt nguồn từ tà khí bên ngoài xâm nhập hoặc sinh ra từ sự rối loạn chức năng tạng phủ bên trong. Việc hiểu sâu sắc quy luật gây bệnh của "phong" và thực hành trí tuệ dưỡng sinh của Đông y sẽ giúp người trung niên và cao tuổi "tránh phong tà, điều nội phong", bảo vệ cuộc sống khỏe mạnh.