Dây thần kinh mặt (dây VII) nằm trong ống xương hẹp. Khi bị kích thích, nó dễ bị phù nề và mất chức năng dẫn truyền. Tuy nhiên, căn nguyên gây bệnh khác nhau đòi hỏi phương pháp điều trị hoàn toàn khác biệt.

1. Cơ chế bệnh sinh theo hai nhóm nguyên nhân

Nhóm do nhiễm lạnh (Phong hàn xâm nhập):

Khi mặt tiếp xúc trực tiếp với luồng gió lạnh, các mạch máu nhỏ nuôi dưỡng dây thần kinh bị co thắt đột ngột (co thắt mạch). Điều này dẫn đến tình trạng thiếu máu cục bộ, gây phù nề thần kinh ngay trong ống xương hẹp. Đây là tổn thương mang tính chất vật lý và tuần hoàn, không có sự tham gia của vi sinh vật.

Nhóm do nhiễm Virus (Độc tà khu trú):

Thủ phạm thường gặp là virus Thủy đậu (Varicella-Zoster) hoặc Herpes Simplex tiềm ẩn trong các hạch thần kinh. Khi chính khí (miễn dịch) suy giảm do thức đêm, mệt mỏi hoặc sau phẫu thuật, virus sẽ tái hoạt động và nhân bản dọc theo dây thần kinh mặt. Hệ miễn dịch trong quá trình tiêu diệt virus sẽ vô tình gây tổn thương chéo lên mô thần kinh, dẫn đến hoại tử hoặc phù nề nặng.

2. Dấu hiệu phân biệt lâm sàng

Về tốc độ khởi phát:

* Do nhiễm lạnh: Thường khởi phát cực kỳ đột ngột. Bệnh nhân thường phát hiện mình bị liệt mặt ngay sau khi thức dậy hoặc ngay sau khi thổi điều hòa, gió lùa.

* Do virus: Thường có giai đoạn "báo động" từ 1 đến 3 ngày trước khi liệt. Bệnh nhân có thể thấy đau nhói sau tai, sốt nhẹ hoặc cảm giác mệt mỏi như sắp cảm cúm.

Về triệu chứng đi kèm:

* Do nhiễm lạnh: Triệu chứng thuần túy là liệt cơ mặt (mắt nhắm không kín, miệng lệch, mất nếp nhăn trán, ăn uống đọng thức ăn ở má).

* Do virus: Ngoài liệt mặt, bệnh nhân thường xuất hiện các triệu chứng của "nhiệt độc" như: mụn nước ở ống tai hoặc sau tai (điển hình của hội chứng Ramsay Hunt), ù tai, thính lực nhạy cảm quá mức (nghe tiếng động thấy rất to), mất vị giác 2/3 trước lưỡi, hoặc đau đầu dữ dội.

3. Các yếu tố nguy cơ

Yếu tố gây co thắt mạch (Nhiễm lạnh):

* Để điều hòa hoặc quạt thổi trực tiếp vào mặt quá 15 phút, đặc biệt là khi ngủ.

* Mở cửa kính ô tô để gió tạt mạnh vào một bên mặt khi đang di chuyển.

* Để mặt tiếp xúc với gió lạnh ngay sau khi vận động ra mồ hôi hoặc tắm nước lạnh.

Yếu tố làm suy giảm miễn dịch (Virus):

* Làm việc quá sức, thức đêm liên tục trong thời gian dài.

* Phụ nữ sau khi sinh con hoặc người vừa trải qua phẫu thuật, thể trạng hư nhược.

* Áp lực tâm lý (stress) kéo dài làm suy yếu hệ thống phòng thủ của cơ thể, tạo điều kiện cho virus "thức tỉnh".

4. Nguyên tắc điều trị chuyên biệt

 Đối với liệt mặt do nhiễm lạnh:

Trọng tâm là giải co thắt mạch máu và tiêu sưng. Trong 72 giờ đầu, ưu tiên sử dụng Corticosteroid để giảm phù nề nhanh chóng. Kết hợp phương pháp chườm nóng vùng mặt (40-45°C) để giãn mạch và thúc đẩy lưu thông khí huyết. Tuyệt đối không để mặt tiếp xúc thêm với gió lạnh trong giai đoạn này.

 Đối với liệt mặt do Virus:

Việc chườm nóng đơn thuần không có tác dụng.

Cần phải phối hợp "Kháng virus + Dinh dưỡng thần kinh". Bắt buộc dùng thuốc kháng virus (Acyclovir, Valacyclovir) trong 72 giờ đầu để ngăn chặn sự nhân bản của virus. Đồng thời, cần bổ sung Vitamin nhóm B liều cao trong tối thiểu 3 tháng để phục hồi bao Myelin. Nếu có mụn nước, cần sử dụng thuốc mỡ kháng virus chuyên dụng tại chỗ.

5. Kết luận

Để chẩn đoán chính xác và nắm bắt "thời gian vàng" 1 tháng đầu, cần nhớ:

* Lạnh: Gây co thắt mạch - Phát bệnh đột ngột - Điều trị bằng giải co thắt và giảm phù nề.

* Virus: Gây viêm nhiễm độc - Có đau trước khi liệt - Điều trị bằng kháng virus và hồi phục thần kinh.